-
Psychologia
- piątek, 30 października 2026
Czy młody człowiek, który inaczej myśli, uczy się i komunikuje, ma mniejszy potencjał? A może to system edukacji i rynek pracy nie zawsze potrafią ten potencjał dostrzec?
To pytanie powinno towarzyszyć nauczycielom, doradcom zawodowym, rodzicom i pracodawcom. Problem nie zawsze tkwi w możliwościach młodego człowieka, często tkwi w warunkach, w których oczekujemy, że te możliwości zaprezentuje.
W latach 90. XX wieku australijska socjolożka Judy Singer, związana z ruchem samorzecznictwa osób autystycznych, wprowadziła pojęcie neuroróżnorodności. Jej koncepcja stała się ważnym punktem odniesienia dla zmiany sposobu myślenia o ludzkim funkcjonowaniu. Singer zwróciła uwagę, że różnice neurologiczne są naturalną częścią ludzkiej różnorodności, podobnie jak różnice kulturowe czy biologiczne. Nie oznacza to negowania trudności związanych z autyzmem, ADHD czy dysleksją ale odejście od przekonania, że każdy odmienny sposób funkcjonowania należy traktować wyłącznie jako deficyt wymagający naprawienia.
Nie każdy mózg działa tak samo i nie każdy musi działać tak samo, żeby człowiek mógł się rozwijać, uczyć i pracować.
Jednak szkoła często oczekuje jednego tempa nauki, podobnych sposobów komunikowania się i określonych zachowań. Uczeń, który nie wpisuje się w ten schemat, bywa oceniany jako trudny, mało zmotywowany albo niesamodzielny. Uczeń, który nie zabiera głosu na lekcji, może posiadać rozległą wiedzę. Osoba z trudnościami organizacyjnymi może wykazywać dużą kreatywność, a młody człowiek unikający kontaktu wzrokowego może posiadać wysokie kompetencje analityczne. Koncepcja Singer nie zakłada, że każda osoba neuroatypowa posiada wyjątkowe uzdolnienia. Przypomina natomiast, że diagnoza nie może zastępować indywidualnej oceny możliwości, potrzeb i zasobów człowieka.
Drugą perspektywą, szczególnie ważną dla edukacji i doradztwa zawodowego, jest ekologiczna teoria rozwoju człowieka amerykańskiego psychologa Uriego Bronfenbrennera.
Według tej teorii rozwój jednostki odbywa się w powiązanych ze sobą systemach środowiskowych. Najbliższy z nich, mikrosystem, obejmuje rodzinę, szkołę, rówieśników i codzienne relacje. Mezosystem opisuje powiązania między tymi środowiskami, na przykład współpracę rodziców z nauczycielami. Egzosystem obejmuje instytucje i decyzje wpływające na życie młodego człowieka, nawet jeśli nie uczestniczy on w nich bezpośrednio. Makrosystem tworzą normy społeczne, wartości, polityka edukacyjna i rozwiązania prawne. Chronosystem uwzględnia natomiast zmiany zachodzące w czasie, w tym ważne przejścia życiowe.
Co to właściwie oznacza w praktyce?
Młody człowiek w spektrum autyzmu może doskonale funkcjonować w jednym środowisku, a doświadczać poważnych trudności w innym. Nie zmieniły się jego kompetencje, lecz zmieniły się wymagania, relacje i warunki otoczenia. Jeżeli szkoła nie współpracuje z rodziną, doradca zawodowy nie zna potrzeb ucznia, a pracodawca nie rozumie znaczenia dostosowań, powstaje system barier, którego młody człowiek nie jest w stanie samodzielnie pokonać.
Tutaj spotykają się koncepcje Singer i Bronfenbrennera. Pierwsza przypomina, że różnorodność nie oznacza mniejszej wartości. Druga pokazuje, że rozwój i wykorzystanie potencjału zależą również od jakości środowiska.
Wyobraźmy sobie ucznia w spektrum autyzmu, który bardzo dobrze wykonuje zadania wymagające dokładności, ale źle znosi hałas, nagłe zmiany i presję czasu. W spokojnym otoczeniu osiąga wysokie wyniki. W zatłoczonej klasie jego efektywność spada.
Czy stracił kompetencje? Nie, zmieniły się warunki, w których musi z nich korzystać.
Podobnie wygląda sytuacja na rynku pracy. Kandydat może posiadać odpowiednie kwalifikacje, ale nie przejść rozmowy rekrutacyjnej, ponieważ trudno mu spontanicznie odpowiadać na pytania czy prezentować siebie zgodnie z oczekiwaniami rekrutera.
W ten sposób oceniamy nie rzeczywiste kompetencje, lecz zdolność dostosowania się do przyjętych norm społecznych. Szczególnie niepokojącym zjawiskiem jest maskowanie, czyli ukrywanie własnych cech i potrzeb w celu dopasowania się do otoczenia. Długotrwałe maskowanie może prowadzić do przeciążenia psychicznego, wyczerpania, a nawet wypalenia autystycznego. Warto pytać nie tylko, czy młody człowiek poradzi sobie w określonym środowisku, ale teź, czy środowisko pozwoli mu wykorzystywać możliwości bez ponoszenia nadmiernych kosztów psychicznych.
Tradycyjne doradztwo zawodowe często koncentruje się na zainteresowaniach, wynikach szkolnych i dopasowaniu osoby do zawodu. W przypadku młodzieży neuroróżnorodnej to zdecydowanie za mało. Doradca powinien poznawać również sposób funkcjonowania młodej osoby: jej potrzeby sensoryczne, tempo pracy, preferowaną komunikację, zdolność organizowania zadań, reakcje na zmiany i możliwości regeneracji.
Ważne staje się rozróżnienie trzech sytuacji: braku określonej kompetencji, nadmiernego kosztu energetycznego wykonania zadania oraz bariery środowiskowej. Każda wymaga innego rozwiązania. Praktyczne wsparcie można oprzeć na sześciu etapach: poznaj, zrozum, dopasuj, przetestuj, wdróż i monitoruj.
Nie chodzi tutaj o jednorazowe wskazanie zawodu, ale o stworzenie młodemu człowiekowi możliwości poznawania siebie, sprawdzania różnych aktywności, uczestniczenia w praktykach i podejmowania świadomych decyzji.
Z perspektywy teorii Bronfenbrennera szczególnego znaczenia nabiera rodzina i jej relacje z instytucjami edukacyjnymi oraz rynkiem pracy. Rodzice często pełnią funkcję koordynatorów wsparcia. Kontaktują się ze szkołą, specjalistami, poradniami i instytucjami, poszukują rozwiązań oraz pomagają młodemu człowiekowi radzić sobie z przeciążeniem. Odpowiedzialność za przejście z edukacji do zatrudnienia nie może spoczywać wyłącznie na rodzinie. Potrzebna jest współpraca szkół, doradców zawodowych, publicznych służb zatrudnienia, organizacji pozarządowych i pracodawców. Co szczególnie ważne, w centrum tych działań musi znajdować się młoda osoba, mająca prawo do własnych wyborów, popełniania błędów i zmiany decyzji.
Czy system jest gotowy na człowieka?
Edukacja włączająca nie polega wyłącznie na obecności ucznia neuroatypowego w klasie. Podobnie inkluzyjny rynek pracy nie zaczyna się i nie kończy na zatrudnieniu osoby neuroróżnorodnej. Prawdziwe włączenie oznacza stworzenie warunków do uczestnictwa, rozwoju i wykorzystywania kompetencji. Dostosowanie nie jest przywilejem ani rezygnacją z wymagań, jest sposobem usuwania barier, które utrudniają pokazanie rzeczywistych możliwości. Koncepcja Judy Singer zmienia sposób patrzenia na różnorodność człowieka. Teoria Bronfenbrennera pozwala zrozumieć, dlaczego nawet duży potencjał może pozostać niewykorzystany, jeżeli środowisko nie zapewnia odpowiednich warunków.
Być może największą zmianą, jakiej potrzebujemy, nie jest kolejna reforma programów nauczania, ale zmiana sposobu myślenia o człowieku. Największym zagrożeniem dla potencjału młodego człowieka nie zawsze są jego ograniczenia. Jest nim system, który doskonale potrafi dostrzec trudność, ale nie potrafi zobaczyć możliwości. Zadaniem edukacji i doradztwa zawodowego jest stworzenie każdemu szansy na rozwój i znalezienie własnego miejsca w świecie pracy.

Autor: Renata Fijałkowska,
psycholog,
Wojewódzki Urząd Pracy w Krakowie
Najnowsze
